اَهورهمَزدا
اَهورهمَزدا: (در اصل اوستایی اَهورهمَزداه) نام آفریدگار جهانِ اَشَه و نیکی (سراسر آفرینش نیک و پاک) در دین مزداپرستی است. در پهلوی و پازند، این نام را بهگونهی اوهْرمَزد، هُرمَزد، اورمَزد و اَهورایمَزد و در فارسی به صورت اَورامَزدا و هُرمُز میبینیم. در گاهان، تنها سه صورت این نام یعنی «اهوره»، «مَزدا» و «مَزدا اَهورَه» آمده است، اما در دیگر بخشهای اوستا بیشتر «اَهورهمَزدا» دیده میشود.
نام اهورهمزدا از دو جزء «اَهوره» و «مَزدا» (مَزداه) ترکیب یافته است. جزء نخست همان است که در سنسکریت «اَسوره» گویند و عنوان گروهی از دیوان در اساطیر کهن هندوان بوده و در اساطیر و دین ایرانیان وارونه شده و به خداوند و آفریدگار تبدیل یافته است.
در اساطیر کهن هندوان، «پْرَه جا ـ پَتی» (= زَروان در اساطیر ایرانی) به معنای «خداوند آفرینش»، نام پدر خدایان است که در آغاز تنها به سر میبرده است. او خدایان و دیوان یا بنا به اصطلاح هندی خودْ در دورهی «براهَمَنَه»ها، «دِوَه»ها و «اَسورَه»ها را آفریده است. «دِوَه»ها که خدایاناند از دَمِ وی و «اَسورَه»ها که دیواناند، از بادِ فُرودین او پدید آمدند.
اهوره در اوستا به معنی بزرگ و سرور، به عنوان صفتی برای ایزدان مهر و ایام نپات هم به کار رفته و در گاهان و اوستایِ نو به معنی فرمانروا و سالار و بزرگ در مورد آدمیان نیز آمده است و در گزارش پهلوی، آن را به «خوتای» (خدای) برگرداندهاند.
مزدا – که ایرانیان آن را به اهوره افزودهاند ـ به معنی هوشیار و دانا و آگاه است و در گزارش پهلوی، آن را به «داناک» (دانا) برگرداندهاند. در سنسکریت «مِذاس» (برابر مزدای ایرانی) به معنای دانش و هوش است.
بر روی هم، «اَهورهمَزدا» (اَهورَهمَزداه) به معنی «سرور دانا» یا «خداوندگارِ آگاه» است که در ایران ـ هم پیش از پیامآوری زرتشت و هم (بهویژه) پس از پیامبری او ـ نام آفریدگار بزرگ جهان نیکی و اَشَه و آفرینش نیک شناخته شده و «سْپِنتَ مَینیو» (سپندمینو)، به معنی «مینویِ وَرجاوند»، مینوی ویژهی اوست که در اوستایِ نو، گاه به جای نام او و برابر با آن به کار میرود و در نبرد بزرگ آفرینش پاک و نیک با آفرینش ناپاک و بد، در برابرِ اَنگْرَمَینیو» (اهریمن)، به معنی «مینوی ستیهنده»، قرار دارد. (← اَنگْرَمَینیو، سْپِنتَ مَینیو و زَروان).